انديشه زمانه

«نظام الهیاتی»ای که موجه‌ساز سلطه است

اکبر گنجی: دفاع ایدئولوگ‌های درباری از اسلام چیزی جز دروغ و اهانت و بهتان نیست. اینها که جز زندان و شکنجه و اعدام، زبان دیگری نمی‌دانند، الهیات سلطانی‌ای مطابق با شیوه‌های زمامداری پادشاهان مطلقه برساخته‌اند. نباید فریب این مدعای کاذب را خورد که خداوند دستور داده است تا فقیهان بر مردم حکومت کنند. آیا خداوند به هیچ وجه نگران آن چند میلیارد نفر نیست که از اجرای احکام فقهی محروم هستند؟

فیلسوفان و سخنگویان آیت‌الله خامنه‌ای

اکبر گنجی: محل نزاع، اثبات عقلی باورهای دینی است، نه صدق و کذب آنها. به تعبیر دقیق‌تر، محدودیت‌های عقل بشری محل نزاع است. یعنی: اگر مومنان موفق شوند به تمامی شبهات وثاقت تاریخی متن پاسخ گویند، حداکثر چیزی که اثبات خواهد شد، این است که قرآن سخنان پیامبر گرامی اسلام است، نه کلام الله. هیچ راه عقلی/بشری برای اثبات کلام الله بودن قرآن وجود ندارد.

چارچوب اخلاقی، توجیه یا توضیح

مریم اقدمی: در فلسفه اخلاق نظریه‌های متفاوت و متنوعی برای توصیف و توضیح رفتارها و هنجارهای اخلاقی در جوامع بشری وجود دارند. برای مثال اگر نتیجه‌گرایی و به طور خاص سودانگاری را به عنوان یکی از این نظریه‌ها در نظر بگیریم؛ آیا می‌توان کشتن یک انسان را با این دلیل توجیه کرد که بر اساس این دیدگاه در اخلاق، کشتن آن یک نفر باعث نجات جان چندین انسان دیگر می‌شود؟

خنده‌ی کارناوالی؛ نقد فرهنگ غالب

حمید پرنیان: میخاییل باختین از شوخی‌های مردمی و شکل‌های خنده توضیحی فرهنگی می‌دهد. مصری‌ها اهرام ثلاثه را ساختند و یونانیان تیاتر را، اما فرهنگ مردمی کارناوال را ابداع کرد. خنده‌های کارناوالی و بزمی مهم‌ترین نقش را در تاریخ کمدی بازی می‌کنند. باختین می‌گوید که خنده دربردارنده‌ی تاریخ یک جامعه و هم‌چنین تصویری از دنیاست. خنده، از دیدگاه باختین، رخ‌داد شدیدن پویایی است؛ هم‌زمان ذهن و جسم را به جنبش درمی‌آورد.

فلسفه‌ی خنده

ترجمه‌ی حمید پرنیان: کانت تاکید دارد که ما زمانی می‌خندیم که بدانیم دل‌واپسی‌مان بی‌هوده بوده است. مثلن وقتی می‌شنویم که فلانی از فرط غم و اندوه یک‌شبه همه‌ی موی‌اش سفید شده است دل‌واپس می‌شویم اما اگر بدانیم این کلاه‌گیس‌اش بوده که سفید شده، می‌فهمیم که دل‌واپسی‌مان بی‌هوده بوده است. پس، از نظر کانت جوکی خوب است که چیزی را در نگاه اول حقیقی نشان دهد و بعد آن حقیقت را ناپدید سازد.

احترام به فرهنگ شکنجه‌گر

مریم اقدمی: محمد جواد لاریجانی، رییس هیات رسمی ایران در ژنو، عدم پایبندی ایران به حقوق بشر را به فرهنگ ایرانی و تفاوت آن با فرهنگ غرب نسبت داد و از جامعه جهانی خواست به فرهنگ و مذهب و آداب و رسوم ایرانیان احترام بگذارند. بررسی این ادعا از لحاظ اخلاقی بسیار پیچیده است. اگر آن را رد کنیم به مطلق‌گرایی در اخلاق و عدم احترام به دیگران متهم خواهیم شد و با قبول آن نیز باید اعدام، سنگسار و شکنجه را تایید کنیم. اما آیا مسئله به همین اندازه دوقطبی است؟

جامعه‌شناسی بدن‌سازی

حمید پرنیان: مخاطبان و تماشاگران مسابقات بدن‌سازی را نباید از نظر دور داشت؛ آن‌ها به دیدن تن‌های اغراق‌شده و غیرطبیعی می‌روند. ریشه‌های تاریخی و جامعه‌شناختی چنین انگیزه‌ای را می‌توان در نمایش‌دادن انسان‌هایی دید که خارق‌العاده یا کوتوله هستند و یا انسان‌هایی که روی تن‌شان خال‌کوبی‌های فراوان دارند. چنین نمایش‌هایی صرفن برای ایجاد حالت شوک و شگفت‌زدگی برگزار می‌شوند.

وداع با اسلام فقاهتی

اکبر گنجی: وداع با اسلام فقاهتی، وداع با خدایی است که فقها برساخته‌اند. اما وداع با خدای فقیهان، وداع با دین‌داری نیست. عارفان، خدای دیگری را به دین‌داران معرفی کرده‌اند. اگر خدایی وجود داشته باشد، که دارد، آن خدا موجودی متشخص، انسان‌وار و پادشاه جهان نیست که نه‌تنها خود جبار است، بل‌که جباران را هم بر مومنان مسلط کرده باشد.

خدای نقشه‌کش و هندسه‌ساز

اکبر گنجی: عارفان وقتی تجربه‌های عارفانه را از سر می‌گذرانند، تجربه‌ی خود را «تعبیر» می‌کنند و آن را «مصور» می‌سازند. اگر این حکم درباره‌ی عارفان صادق باشد، به طریق اولی درباره‌ی دیگران صادق است و آنها هم خدای‌شان را در حد قد و قامت خود بر می‌سازند. آیت‌الله علی خامنه‌ای در دیدار با نمایندگان مجلس خبرگان رهبری، تصویری از خدای خود برساخته و به مخاطبان عرضه کرده است.

خندیدن به مرگ

حمید پرنیان: «کتاب فیلسوفان مرده» با این پیش‌فرض آغاز می‌شود؛ چیزی که مشخصه و تعیین‌کننده‌ی زندگی آدمی است فقط ترس از مرگ نیست، بل وحشت از نابودی است. این وحشت هم از چاره‌ناپذیری مرگ و تاریکی زندگی پس از مرگ است، و هم وحشتی است از ماجراهای قبر؛ تن‌مان را یا در تابوت می‌گذارند و یا در کفن می‌پیچند، در گودالی توی زمین دفن می‌کنند و دست‌آخر هم خوراکی برای کرم‌ها می‌شویم.

تایم بدهیم بیایند به خیابان

میثم بادامچی: این مقاله قسمت سوم و پایانی مقاله تهیه‌شده توسط دانشجویان دکتر علی‌محمدی به مناسبت چهلم شهادت استاد و در توصیف شعبده‌بازی فارس‌نیوز و رجانیوز در تحریف سخنان دکتر یک هفته قبل از ترور در دو گزارش «سخنرانی منتشرنشده‌ی شهید علی‌محمدی در آخرین جلسه با دانشجویان» و «برای طیفی که خواهان جمهوری‌اسلامی نیستند، ارزشی قائل نیستم» می‌باشد.

خشونت آدم‌های خوب

مریم اقدمی: در طول تاریخ شاهد آدم‌های بسیار خوبی بوده‌ایم که جنایت‌هایی باورنکردنی مرتکب شده‌اند. از کوره‌های آدم سوزی جنگ جهانی دوم گرفته تا نسل‌کشی‌های رواندا، بالکان، ارمنستان و شکنجه‌های وحشتناک در زندان‌های سراسر دنیا. این فهرست تمامی ندارد و می‌توان صفحه‌های فراوانی به آن افزود. اما آیا همه کسانی که مسئول چنین جنایاتی بودند، قبل از اینکه این اعمال را انجام دهند همگی آدم‌های بدی بوده‌اند؟

حذف نام سران جنبش سبز

میثم بادامچی: دانشجویان دکتر علی‌محمدی در یک مقاله‌ی انتقادی سه قسمتی تفاوت‌های اصلی میان سخن‌رانی اصلی و متن دست‌کاری‌شده‌ی فارس‌نیوز و رجانیوز را نشان دهند و کوشش کنند شعبده‌بازی فارس و رجا در گزارش سخن‌رانی استادشان یک هفته قبل از ترور در دانشکده را خاطر نشان کنند. این مقاله‌، قسمت دوم از آن مقاله‌ی سه بخشی است که توسط دانشجویان دکتر شهید علی‌محمدی تهیه شده است.

اخلاق در دنیای مجازی

مریم اقدمی: هک شدن سایت زمانه و پس از آن دیگر سایت‌ها از یک طرف و مسدود شدن وبلاگ‌ها و حتی سرویس‌های ایمیل در داخل ایران از طرف دیگر، انگیزه‌ای برای مطالعه بحث‌های موجود در حوزه «اخلاق اطلاعات و کامپیوتر» شد. این موضوع در سال‌های اخیر به عنوان یکی از زیرشاخه‌های اخلاق در فلسفه به حوزه مهمی برای مطالعات دانشگاهی در اخلاق عملی تبدیل شده است.

شعبده‌بازی در نقل سخنان دکتر علی‌محمدی

میثم بادام‌چی: در این مقاله‌ به مهم‌ترین تفاوت‌هایی اشاره خواهد شد که میان سخنان اصلی دکتر علی‌محمدی و گزارش فارس و رجانیوز از سخنان دکتر وجود دارد. جمع‌بندی تفاوت‌هایی که به‌دست طرف‌دار دولت احمدی‌نژاد انجام شده است در جهت شناساندن دکتر علی‌محمدی است و از این‌رو بیم آن می‌رود که تفاوت‌ها با متن اصلی صرفاً سهوی نبوده باشند.

درآمدی بر جامعه‌شناسی مردانگی

ترجمه‌ی حمید پرنیان: مردانگی به نقش‌ها و رفتارها و معانی اجتماعی‌ای اشاره دارد که در هر جامعه‌ای و در هر دوره‌ای به مردان تجویز می‌شود. مردانگی، نه بر جنسِ زیست‌شناختی، که بر جنسیت و تنوع هویت‌های درونِ گروه‌های مختلف مردان تاکید دارد. اگرچه ما جنسیت را به‌عنوان یکی از جنبه‌های درونی هویت تجربه می‌کنیم، اما مفهوم مردانگی درون نهادهای جامعه و از طریق تعاملات روزمره‌ی ما تولید می‌شود.

چراغی که به خانه رواست

مریم اقدمی: موتورخانه یک رزم‌ناو در اثر برخورد یک اژدر منفجر شده و کشتی به سرعت در حال غرق شدن است. ناخدا فریاد می‌زند:«کشتی را ترک کنید!» اما تعداد کمی از قایق‌های نجات سالم مانده‌اند. ناخدا در عرشه یکی از این قایق‌هاست که شدیدا اضافه‌بار دارد و در تقلا برای دور شدن از کشتی است. آب‌های سرد و سیاه اقیانوس اطراف قایق را فراگرفته و فضا پر از فریادها و صداهای نا‌امید و ناله‌ است.

استعانت به اقتدار نام‌ها

یحیی خاموش: آقای پایا در «نقدی روش‌شناسانه به اکبر گنجی» گنجی را نقد می‌کند بر این مبنا که گنجی از لحاظ روش‌شناختی به خطا رفته است، چراکه عقل‌گرایان نقاد موجه‌سازی را شرط لازم معرفت یا دانش نمی‌دانند. به گمانم جناب پایا از دو سو به خطا رفته است. اول آن‌که از حیث روش‌شناختی روش ایشان به دور از ادب و شیوه‌ی مرسوم میان فیلسوفان است، و دوم این‌که از نظر فلسفی نیز نظرات ایشان نه تنها نامدلل که نامقبول است.

گشودگی به راز عصر

بابک مینا: موضوع این مقاله پرسش از سرشت اندیشه اسلام‌گرایی معاصر است. این اندیشه تنها در کلمات و عبارات تعین نمی‌یابد بلکه گاه در شکل حکومتی دینی و یا جنبشی اجتماعی نیز متعین می‌شود. پرسشی محوری در این باره هست: آیا این اندیشه ریشه در آموزه‌های اسلامی دارد و نتیجه منطقی آن‌هاست یا نه. به عبارتی دیگر آیا ما می‌توانیم خشونتی را که حکومت دینی اعمال می‌کند از متون دینی نتیجه بگیریم یا نه.

نقد اخلاقی نظریه‌ی ولایت فقیه

آرش نراقی: برای مقابله‌ی با زوال اخلاقی دامن‌گیر در عرصه‌ی سیاست ایران پیش و بیش از هر چیز باید امر حقوق بشر جدّی تلقی شود. احترام و رعایت حقوق بشر کف اخلاق و قیدی بر مصلحت‌اندیشی است. مصلحت‌گرایی لگام‌گسیخته برآمده از نظریه‌ی ولایت مطلقه‌ی فقیه، انسان گوشت‌وخون‌دار را قربانی مصلحت‌های آرمانی، کش‌دار، و مبهم می‌کند، و نهایتا بی‌اخلاقی را با ظاهری فریبنده و مقدس‌مآبانه گسترش می‌دهد.