ارتباط ناشناخته. ارتباط بدون سانسور. ارتباط برقرار نمی‌شود. سایت اصلی احتمالاً زیر سانسور است. ارتباط با سایت (های) موازی برقرار شد. ارتباط برقرار نمی‌شود. ارتباط اینترنت خود را امتحان کنید. احتمال دارد اینترنت به طور سراسری قطع شده باشد. ادامه مطلب

بدرالزمان قریب، مرجع شناخت زبان سُغدی

یک زبان در حال انقراض و یک پژوهشگر ممتاز. دانشمندان اروپایی به آثار قریب درباره زبان سغدی استناد می‌کنند. او جزو چهره‌های ماندگار ایران است.

دکتر بدرالزمان قریب، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، زبان‌شناس و استاد دانشگاه، در سن ۹۱سالگی درگذشت. او که در  سال  ۱۳۰۸ در یک خانواده اراکی در تهران متولد شده بود مرجع شناخت زبان سُغدی‌ها در ایران و در خارج از ایران بود.

دکتر بدرالزمان قریب، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، زبان‌شناس و استاد دانشگاه بزرگ‌ کنید
دکتر بدرالزمان قریب، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، زبان‌شناس و استاد دانشگاه فقید

بدرالزمان قریب در آغاز سال ۱۳۴۰ بعد از آنکه تحصیلاتش در زبان انگلیسی و فارسی را در تهران به پایان رساند، برای ادامه تحصیل به آمریکا رفت و در دانشگاه کالیفرنیا پایان‌نامه دکتری خود را با عنوان «تحلیل ساختاری فعل در زبان سُغدی» نوشت. او پس از بازگشت به ایران در دانشگاه‌های شیراز و تهران به تدریس پرداخت و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی و مدیر گروه گویش‌شناسی شد.

زبان‌های خاموش، یوهان فریدریش (ترجمه، با همکاری یداللّٰه ثمره)، داستان تولد بودا به روایت سُغدی، فرهنگ سُغدی (سُغدی ـ فارسی ـ انگلیسی)، تاریخچۀ گویش‌شناسی در ایران، مطالعات سُغدی و پژوهش‌های ایرانی باستان و میانه از دیگر آثار اوست.

سغد یک تمدن باستانی در فرارود بود که از تاجیکستان تا شرق ازبکستان و غرب قرقیزستان و جنوب قزاقستان را دربرمی‌گرفت. این تمدن اما مرزهای مشخص نداشت، بلکه از شبکه‌ای از دولت‌شهرها ایجاد شده بود و علاوه بر خاک اصلی ایران، با سرزمین‌هایی مانند امپراتوری روم، هند، هندوچین (آسیای جنوب شرقی) و چین در ارتباط بود.

بازرگانان سغدی بعد از حمله اسکندر بر جاده ابریشم مسلط شدند و با امپراطوری چین در ارتباط قرار گرفتند. دره زرافشان که بعدها به نام سغدی «سمرقند» نامیده شد، روزگاری یکی از حاصلخیزترین مناطق جهان بود. زبان سغدی نیز با زبان‌های شرق ایران مانند باختری، خوارزمی، سکاییِ ختنی و زبان‌های امروزی مانند آسی و پشتو خویشاوند بود. یغنابی‌ها که در استان سغدِ تاجیکستان زندگی می‌کنند، هنوز به یکی از لهجه‌های این زبان سخن می‌گویند.

مقالات فارسی بدرالزمان قریب

بزرگ‌ کنید


•طلسم باران از یک متن سغدی، نشریۀ انجمن فرهنگ ایران باستان، سال ۷، شمارۀ، (۱۳۴۸)، ۹۷-۱۰۹.
•قانون هم‌وزنی مصوت‌ها در زبان سغدی، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال ۲۳، شمارۀ ۴ (۱۳۵۵)، ۱۲۰-۱۳۰.
•رستم در روایات سغدی، در شاهنامه‌شناسی (تهران: بنیاد شاهنامۀ فردوسی، ۱۳۵۷)، جلد ۱، ۴۴-۵۳.
•سغدی‌ها و جادۀ ابریشم، ایران‌شناخت، سال ۵ (۱۳۶۷)، ۲۴۷-۲۸۱.
•عیسی از دیدگاه مانی، چیستا، سال ۷، شمارۀ ۸ (اردیبهشت ۱۳۶۹)، ۱۰۰۲-۱۰۰۳.
•صرف اسم در زبان سغدی، مجلۀ زبان‌شناسی، سال ۷، شمارۀ ۱ (۱۳۶۹)، ۸۹-۱۰۴.
•سغدی‌ها: آسیای میانه و جادۀ ابریشم، در یاد یار: مجموعه مقالات دربارۀ آسیای مرکزی، به کوشش •مسعود مهرابی (تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۷۲)، جلد ۱، ۱-۲۱.
•نظام فعل در زبان سغدی، مجلۀ زبان‌شناسی، سال ۱۰، شمارۀ ۱ (۱۳۷۲)، ۲-۵۴.
•تأثیر هنری و فرهنگی سغدی‌ها بر ساکنان جادۀ ابریشم، میراث فرهنگی، شمارۀ ۱۲ (۱۳۷۳).
•بلبل سغدی، چیستا، سال ۱۲، شمارۀ ۱۵ (۱۳۷۳)، ۳۳۹.
•سغدی‌ها وگسترش فرهنگ ایرانی، در س‍خ‍ن‍واره‌: پ‍ن‍ج‍اه‌و‌پ‍ن‍ج‌ گ‍ف‍ت‍ار پ‍ژوه‍ش‍ی‌ ب‍ه‌ ی‍اد دک‍ت‍ر پ‍روی‍ز ن‍ات‍ل‌خ‍ان‍ل‍ری‌، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر (تهران: توس، ۱۳۷۶)، ۶۱۷-۶۳۱.
•پژوهشی پیرامون روایت سغدی داستان رستم، در مهر و داد و بهار: یادنامۀ استاد دکتر مهرداد بهار، به کوشش امیر کاووس بالازاده (تهران: ان‍ج‍م‍ن‌ آث‍ار و م‍ف‍اخ‍ر ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌، ۱۳۷۷)، ۲۳۳-۲۶۲.
•تحول وجه تمنایی به ماضی استمراری در زبان‌های ایرانی، در یادنامۀ دکتر احمد تفضلی، به کوشش علی‌اشرف صادقی (تهران: سخن، ۱۳۷۹)، ۲۴۵-۲۷۸.
•تاریخچۀ گویش‌شناسی در ایران، در مجموعه مقالات نخستین هم‌اندیشی گویش‌شناسی ایران، به کوشش حسن رضایی باغ‌بیدی (تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گروه نشر آثار‏، ۱۳۸۱)، ۴۷۳-۴۸۴.
•خفتگان افسوس (اصحاب کهف) به روایت سغدی، در محقق‌نامه: م‍ق‍الات‌ ت‍ق‍دی‍م‌ ش‍ده‌ ب‍ه‌ اس‍ت‍اد دک‍ت‍ر م‍ه‍دی‌ م‍ح‍ق‍ق‌، به اهتمام بهاءالدین خرمشاهی و جویا جهانبخش (تهران: س‍ی‍ن‍ان‍گ‍ار، ۱۳۸۱)، جلد ۲، ۱۰۱۵-۱۰۱۹.
•گذشتۀ نقلی و بعید متعدی در سغدی و شباهت آنها با برخی از گویش‌های ایرانی نو، گویش‌شناسی (ضمیمۀ نامۀ فرهنگستان)، شمارۀ ۲ (۱۳۸۳)، ۵۴-۶۵.
•سغد ایران شرقی، در نامۀ ایران: مجموعه مقاله‌ها، سروده‌ها و مطالب ایران‌شناسی (تهران: اطلاعات، ۱۳۸۵).
•نقش سغدی‌ها در حفظ و گسترش فرهنگ ایرانی، گزارش فرهنگستان زبان و ادب فارسی، شمارۀ ۲ (بهار ۱۳۸۵)، ۱۰۱-۱۱۷.

محمدجعفر یاحقی، عضو پیوسته فرهنگستان در مصاحبه با خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) درباره تلاش بدرالزمان قریب در پژوهش‌های مربوط به زبان سغدی می‌گوید:

«این زبان یکی از زبان‌های قدیمی ایرانی است که در منطقه‌ای محدود در یک دره کوهستانی در تاجیکستان تعدادی گویش‌ور دارد و در حال انقراض است. خانم دکتر قریب سال‌ها در زمینه زبان سُغدی کار و فرهنگ لغات سُغدی را جمع‌آوری کردند که مرجع معتبری در مطالعات ایران‌شناسی به خصوص برای خارجی‌ها است. ایرانی‌ها شاید خیلی قدر این کتاب و علم را ندانند چون چندان با زبان سُغدی آشنا نیستند، ولی من دیده‌ام که دانشمندان اروپایی چقدر به این کتاب و آثار خانم قریب استناد می‌کنند.»

بدرالزمان قریب با انجمن زبان‌شناسی ایران هم همکاری تنگاتنگی داشت. مصطفی عاصیمی، استاد پژوهشگاه علوم انسانی و رئیس پیشین انجمن زبان‌شناسی ایران در این‌باره می‌گوید:

«مرحوم قریب با انجمن زبان‌شناسی ایران هم همکاری داشتند و با علاقه در جلسات انجمن شرکت می‌کردند و هر بار که از ایشان دعوت می‌شد در مراسمی تشریف بیاورند با روی باز استقبال می‌کردند. ایشان نقش اثرگذاری در زبان‌شناسی ما داشته‌اند.»

بدرالزمان قریب جزو چهره‌های ماندگار ایران شناخته شده است.

برای شناخت بهتر آثار و خدمات او می‌توان به این منابع مراجعه کرد:

  • جشن‌نامه دکتر بدرالزمان قریب ، به کوشش زهره زرشناس و ویدا نداف (تهران: طهوری، ۱۳۸۷)
  •  «زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی دکتر بدرالزمان قریب» (تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۹۳)
  •  نامه قریب: ویژه‌نامۀ گرامی‌داشت مقام علمی دکتر بدرالزمان قریب، به کوشش علیرضا هاشمی‌نژاد (کرمان: دانشگاه باهنر، ۱۳۹۴)
  •  بانویی میان زبان‌های خاموش: یادنامۀ دکتر بدرالزمان قریب، گردآوردۀ سمیه‌سادات هاشمی (تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، ۱۳۹۷)

نظر بدهید

در پرکردن فرم خطایی صورت گرفته

نظرها

  • ژاله آموزگار به مناسبت درگذشت بدرالزمان قریب

    ژاله آموزگار به مناسبت درگذشت بدرالزمان قریب گفت: آثار قریب همیشه او را زنده نگه‌ می‌دارد ژاله آموزگار، پژوهشگر فرهنگ و زبان‌های باستانی معتقد است که بدرالزمان قریب از گنجینه‌های ارزشمند ادب و فرهنگ کشور است که آثار ارزشمندی تولید کرده است که حتا بعد از مرگش او را زنده نگه‌ می‌دارد. ژاله آموزگار در گفت‌وگو با خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، اظهار کرد: خبر درگذشت بدرالزمان قریب خبر غم‌انگیزی بود؛ این اتفاق برای جامعه فرهنگی کشور غم بزرگی است. البته این جور آدم‌ها با فعالیت‌هایی که انجام داده‌اند، مساله حضور فیزیکی‌شان از بین می‌برند؛ چراکه به قدری آثار گرانقدری دارند که در حقیقت انگار همیشه زنده هستند. وی ادامه داد:‌ بدرالزمان قریب به نسلي تعلق دارد كه پس از دانش آموختگی در خارج از كشور، برای خدمت به كشور بازگشت. طی ساليانی كه در دانشگاه مشغول به خدمت بوده‌ام، در كنار بزرگان بسياری فعاليت كرده‌ام كه بدرالزمان قريب يكی از آن بزرگان است که از این همکاری لذت بردم. این فارغ‌التحصیل زبان‌های باستانی با اشاره به دلایل بازگشت بدرالزمان قریب به کشور گفت: او بازگشت تا دین خود را به مردم ایران ادا کند و خوشبختانه با آغوش باز پذیرفته شد. باید توجه داشته باشیم که موقعیت‌ها و موفقیت‌های بدرالزمان قریب آسان به دست نیامد و درست است که او از هوش و استعداد ذاتی بهره‌مند بوده اما بسیاری دیگر هم چنین استعدادی را داشته‌اند که از آن بهره‌ای نبرده‌اند. وی افزود: او خوش‌شانس بود که محضر استادانی را درک کند که دغدغه‌هایشان چاپ مقاله در ISI و مجلات علمی پژوهشی نبود. استادانی با علم فراوان و با آثار درخشان و ماندنی که دغدغه علم داشتند، نه رتبه والا. قریب از آنها بسیار آموخت و با پشتوانه‌ای از دانسته‌های لازم و با کوله باری از فرهنگ غنی این سرزمین به کشورش خدمت کرد. آموزگار در پایان در توضیح آثار زنده‌یاد قریب گفت: بدرالزمان قریب آثار بسیار درخشانی از خود بجای گذاشته است که مهم‌ترین آن «فرهنگ سغدی» است. زمانی که این اثر ارزنده منتشر و به عنوان کتاب سال برگزیده شد، ما همگی به خود بالیدیم؛ چون این رویداد نشان درخشنده از فرهنگ ریشه‌دار این سرزمین بود و پاسخی محکم به کسانی که با نگاهی نه چندان مهربانانه به ادبیات باستانی ما می‌نگرند. @BashgaheZanan